Czym są nadnercza i czym jest guz nadnercza?
Nadnercza to parzyste gruczoły dokrewne umieszczone bezpośrednio nad nerkami. Mimo niewielkich rozmiarów pełnią kluczową rolę w organizmie – produkują hormony niezbędne do życia: kortyzol (hormon stresu, regulujący metabolizm i odpowiedź immunologiczną), aldosteron (regulujący gospodarkę sodowo-potasową i ciśnienie krwi) oraz katecholaminy (adrenalinę i noradrenalinę).
Guz nadnercza to zmiana ogniskowa w obrębie jednego lub obu gruczołów. Może być wykryta przypadkowo podczas badania obrazowego jamy brzusznej wykonywanego z innej przyczyny (tzw. incidentaloma), lub może być przyczyną charakterystycznych objawów klinicznych.
Najczęstsze typy guzów nadnercza
- Incidentaloma – guz wykryty przypadkowo, bez wcześniejszych objawów; stanowi ponad 85% wszystkich guzów nadnercza; w zdecydowanej większości przypadków jest zmianą łagodną i nieaktywną hormonalnie
- Guz chromochłonny (pheochromocytoma) – guz produkujący katecholaminy (adrenalinę, noradrenalinę); może powodować gwałtowne epizodyczne wzrosty ciśnienia tętniczego, kołatanie serca i nadmierne pocenie; wymaga precyzyjnej diagnostyki i leczenia chirurgicznego
- Gruczolak kory nadnercza – łagodny guz mogący wytwarzać nadmiar kortyzolu (zespół Cushinga) lub aldosteronu (zespół Conna)
- Gruczolakorak nadnercza – złośliwy guz kory nadnercza; rzadki, ale wymagający szybkiego postępowania
- Przerzuty do nadnerczy – nadnercza są częstą lokalizacją przerzutów nowotworów złośliwych innych narządów
Objawy guzów nadnercza
Objawy zależą przede wszystkim od rodzaju guza i jego aktywności hormonalnej. Wiele guzów – szczególnie nieaktywnych hormonalnie incidentaloma – nie powoduje żadnych dolegliwości. Przy guzach wydzielających hormony mogą pojawić się:
- Przy nadmiarze katecholamin (pheochromocytoma): epizodyczne lub przewlekłe nadciśnienie tętnicze, silne bóle głowy, nadmierne pocenie, kołatanie serca, bladość lub zaczerwienienie skóry, uczucie lęku
- Przy nadmiarze kortyzolu (zespół Cushinga): przyrost masy ciała z charakterystycznym odkładaniem tłuszczu na twarzy (twarz „księżycowata"), brzuchu i karku, rozstępy skórne, zaokrąglenie twarzy, osłabienie mięśni, łatwość powstawania siniaków, nadciśnienie, zaburzenia glikemii
- Przy nadmiarze aldosteronu (zespół Conna): nadciśnienie tętnicze (często oporne na leczenie), obniżony poziom potasu, osłabienie mięśni, skurcze
Diagnostyka guzów nadnercza
Każdy przypadkowo wykryty guz nadnercza lub zmiana sugerująca aktywność hormonalną wymaga kompleksowej oceny endokrynologicznej. Diagnostyka obejmuje:
- Badania hormonalne – ocena kortyzolu (dobowy profil lub test hamowania deksametazonem), aldosteronu i aktywności reninowej osocza, katecholamin lub ich metabolitów (metanefrin) w moczu dobowym lub surowicy
- Badania obrazowe – tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI) nadnerczy; ocena gęstości guza, jednorodności i jego charakterystyki może sugerować charakter zmiany
- Biopsja nadnercza – wykonywana tylko w wybranych przypadkach, gdy wykluczono pheochromocytoma i podejrzewa się przerzut
Leczenie guzów nadnercza
Sposób postępowania z guzem nadnercza jest ustalany indywidualnie przez endokrynologa, po dokładnej analizie wyników badań hormonalnych i obrazowych. Nie każdy guz nadnercza wymaga operacji.
- Obserwacja – przy nieaktywnym hormonalnie guzie łagodnym o typowych cechach w badaniu obrazowym; regularne kontrole TK i badań hormonalnych pozwalają monitorować ewentualne zmiany
- Farmakoterapia – przy niektórych typach aktywnych hormonalnie guzów (np. przed operacją pheochromocytoma konieczne jest przygotowanie farmakologiczne blokującym alfa-adrenergicznym)
- Leczenie operacyjne (adrenalektomia) – wskazane przy pheochromocytoma, guzach aktywnych hormonalnie powodujących objawy, guzach o cechach złośliwości lub szybko rosnących
Ważna zasada: nawet guz nadnercza, który nie powoduje żadnych objawów, wymaga oceny endokrynologicznej, aby ustalić właściwe postępowanie i nie przeoczyć hormonalnej aktywności zmiany.
Często zadawane pytania
- Przypadkowo wykryty guz nadnercza (incidentaloma) jest stosunkowo częstym znaleziskiem – wykrywa się go u kilku procent osób, u których wykonuje się TK jamy brzusznej. Samo wykrycie guza nie jest powodem do paniki, jednak wymaga oceny endokrynologicznej. Lekarz endokrynolog zleci badania hormonalne i oceni badanie obrazowe, aby ustalić charakter zmiany i właściwe postępowanie – obserwację lub dalsze leczenie.
- Guz chromochłonny (pheochromocytoma) wywodzi się z rdzenia nadnercza i produkuje katecholaminy – adrenalinę i noradrenalinę. Powoduje charakterystyczne objawy, takie jak epizodyczne, gwałtowne wzrosty ciśnienia krwi, silne bóle głowy, nadmierne pocenie i kołatanie serca. Jest to guz wymagający szczególnej uwagi – przed ewentualną operacją niezbędne jest odpowiednie przygotowanie farmakologiczne. Pheochromocytoma jest jednak stosunkowo rzadkim typem guza nadnercza.
- Nie. Wiele guzów nadnercza – szczególnie mniejsze, nieaktywne hormonalnie i o typowych cechach łagodności w badaniu obrazowym – może być bezpiecznie obserwowanych bez konieczności operacji. Decyzja o leczeniu operacyjnym jest podejmowana wyłącznie wtedy, gdy guz jest aktywny hormonalnie, powoduje objawy, ma cechy złośliwości lub szybko rośnie w kolejnych badaniach kontrolnych. Każdy przypadek jest oceniany indywidualnie przez endokrynologa.